Είχα διαβάσει τον Παπαγάλο του Φλωμπέρ πριν πολλά χρόνια. Τότε που το όνομα του Julian Barnes δεν μου έλεγε πολλά. Τόσο παλιά που δεν θυμάμαι αρκετά από την υπόθεση, εκτός του ότι μου άρεσε πάρα πολύ. Στο ράφι μου υπάρχουν αρκετά από τα βιβλία του αλλά οι Αναχωρήσεις, το τελευταίο του βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα, το αγόρασα με το που το είδα και το ξεκίνησα την επόμενη κιόλας ημέρα. Κάτι που συμβαίνει σπάνια.
Δεν ήξερα τίποτα για αυτό, πέρα από όσα διάβασα στο οπισθόφυλλο.
Οι Αναχωρήσεις είναι ένα έργο μυθοπλασίας – αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι αληθινό.
Είναι η ιστορία του Στίβεν και της Τζιν, που ερωτεύονται όταν είναι νέοι και ξαναβρίσκονται όταν είναι γέροι. Είναι η ιστορία ενός γέρικου Τζακ Ράσελ ονόματι Τζίμι, που αγνοεί την ίδια του τη θνητότητα. Είναι επίσης η ιστορία του πώς το σώμα μάς απογοητεύει λόγω ηλικίας, ασθένειας, ατυχήματος ή πρόθεσης και του πώς οι εμπειρίες ξεθωριάζουν, γίνονται ανέκδοτα και στη συνέχεια αναμνήσεις. Έχει τελικά σημασία αν αυτό που θυμόμαστε συνέβη πραγματικά; Ή παίζει ρόλο μόνο το ότι ήταν αρκετά σημαντικό ώστε να το θυμόμαστε;
Οι Αναχωρήσεις είναι ένα έργο που ξεκινά στο τέλος της ζωής, μα δεν τελειώνει εκεί. Πραγματεύεται τα μόνα πράγματα που έχουν στ’ αλήθεια σημασία: πώς βρίσκουμε την ευτυχία σ’ αυτή τη ζωή και πότε είναι η ώρα να πούμε αντίο.
Δεν γνώριζα ότι πρόκειται για το τελευταίο βιβλίο του Barnes. Μια απόφαση που πήρε ο ίδιος και σκοπεύει πιθανότατα να τηρήσει, προς απογοήτευση όλων μας, τουλάχιστον όσων από εμάς απολαμβάνουμε τη γραφή του. Δεν γνώριζα, επομένως, ότι οι Αναχωρήσεις είναι ο προσωπικός του αποχαιρετισμός, ούτε, επιπλέον, ότι είναι ένα υβριδικό έργο (αυτό βέβαια μπορούσα να το φανταστώ), εν μέρει μυθιστόρημα με αυτοβιογραφικά στοιχεία και ένα μέρει δοκίμιο. Κυρίως, δεν γνώριζα ότι είναι ένα βιβλίο που θα με συγκινούσε τόσο βαθιά.
Ο Julian Barnes γεννήθηκε το 1946 στο Ηνωμένο Βασίλειο, έχει γράψει δεκατέσσερα (αν δεν κάνω λάθος) βιβλία, με ορισμένα να έχουν γίνει και ταινίες, και το 2011 κέρδισε το βραβείο Booker, για το μυθιστόρημά του Ένα κάποιο τέλος. Στα 80ά του γενέθλια εκδίδει το βιβλίο του Departure(s), τίτλο που τον θεωρώ πολύ εύστοχο, με αυτό το s εντός της παρένθεσης να σημαίνει αρκετά.
Ο συγγραφέας καταπιάνεται με τη ζωή και το θάνατο, τη πιο σπουδαία αναχώρηση, αλλά μιλάει και για τις μικρές αναχωρήσεις που μας συνοδεύουν σε όλη μας τη ζωή. Για την ασθένεια, τόσο του ίδιου όσο και ανθρώπων γύρω του, για το πέρασμα στην ωριμότητα και αργότερα στα γηρατειά, για την αγάπη αλλά κυρίως για τη μνήμη. Τη μνήμη και ό,τι υπάρχει γύρω από αυτή, γιατί θυμόμαστε κάτι και ξεχνάμε κάτι άλλο, για την εξασθένιση της μνήμης, για την απώλεια, για τη μνήμη ως ταυτότητα.
Και ενώ από τις σελίδες περνάνε ονόματα όπως του Proust, του Eliot, του Hitchens ή του John le Carré και πολλών ακόμα, η κεντρική ιστορία, η ιστορία μέσα στην ιστορία, είναι η επανασύνδεση ενός φιλικού ζευγαριού του. Η Τζιν και ο Στίβεν, δυο φίλοι του οι οποίοι ήταν μαζί πριν πολλά χρόνια, από τα πανεπιστημιακά έδρανα, που χώρισαν και επανασυνδέθηκαν, τρόπον τινά εξαιτίας του. Ο Barnes τους παρατηρεί και παρατηρεί και την πορεία της αγάπης τους, του έρωτα, τα παιχνίδια της μνήμης. Προϊόν μυθοπλασίας ή αληθινή ιστορία; Ίσως δεν μάθουμε ποτέ, ίσως δεν έχει καμία σημασία. Κάπου σημειώνει: Είχα μπερδέψει τη ζωή με τη λογοτεχνία. Αυτό ακριβώς είναι οι Αναχωρήσεις. Μια αλλιώτικη σχεδόν αυτοβιογραφία με ψήγματα καθημερινής φιλοσοφίας.
Νομίζω το βιβλίο αυτό μου θυμίζει τον Παπαγάλο του Φλωμπέρ. Εκείνο το βιβλίο του οποίου δεν θυμάμαι καλά καλά την υπόθεση, ναι. Νομίζω ότι έχω μια ΙΑΜ, για να μιλήσω με όρους που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στις Αναχωρήσεις. Φαντάζομαι, ότι πιθανότατα και τότε αγάπησα τον τρόπο αφήγησης του Barnes. Λόγος ζωντανός, που ρέει, σαν να τον ακούς να αφηγείται δίπλα σου, χιούμορ και ζεστασιά ακόμα και στα πιο δύσκολα θέματα, ακόμα και όταν μιλά για τον δικό του καρκίνο, οικειότητα και γλύκα, αμεσότητα και ειλικρίνεια. Ένα τρυφερό αντίο και μια, ίσως, υπενθύμιση ότι είμαστε τελικά κυρίως παρατηρητές της ζωής. Ή ό,τι θυμόμαστε από αυτή.
ΥΓ.: Όπως παραδέχεται είχε υποσχεθεί στους φίλους του να μη γράψει ποτέ την ιστορία τους. Τελικά αθέτησε την υπόσχεσή του. Ελπίζω να το κάνει για ακόμα μια φορά και να γράφει ήδη το επόμενο βιβλίο του.
Info Αναχωρήσεις, Julian Barnes Μετάφραση: Κατερίνα Σχινά Εκδόσεις Μεταίχμιο, 2026, 240 σσ.