Όλες οι ιστορίες είναι και ιστορίες χεριών – που σηκώνουν, ζυγίζουν, δείχνουν, ενώνουν, ζυμώνουν, βελονιάζουν, χαϊδεύουν, πέφτουν αποκαμωμένα για ύπνο, κόβουν, τρώνε, σκουπίζουν, παίζουν μουσική, γδέρνουν, αδράχνουν, ξεφλουδίζουν, σφίγγουν, πυροβολούν, διπλώνουν. (…) Τούτη τη στιγμή κοιτάζω κάτω τα χέρια μου που θέλουν να σ’ αγγίξουν και φαντάζουν ασήμαντα, γιατί δε σ’ έχουν αγγίξει τόσο καιρό.
Σκέφτομαι τους συγγραφείς με τους οποίους έχω εθιστεί τα τελευταία χρόνια. Συγγραφείς πολύ διαφορετικοί, όπως ο Camilleri, ο Carver, ο Louis, ο Auster και άλλοι πολλοί. Σκέφτομαι τους λόγους που μου αρέσουν και είναι αρκετά διαφορετικοί επίσης. Το μόνο κοινό τους είναι ότι είναι σταθεροί στον τρόπο με τον οποίο γράφουν. Τελευταίος μου εθισμός ο John Berger, τον οποίο ξεκίνησα να διαβάζω χρόνια πριν, αλλά μόνο πολύ πρόσφατα εκτίμησα σε βάθος την τρυφερή και διεισδυτική του ματιά πάνω στον κόσμο.
Ο John Berger ανήκει στην κατηγορία των συγγραφέων που έχουν δοκιμάσει πολλά συγγραφικά είδη. Γεννήθηκε το 1926 στο Λονδίνο και πέθανε το 2017. Έγραψε δοκίμια, παραμύθια, κριτικά έργα, λογοτεχνία, ποίηση και όχι μόνο. Η Εικόνα και το βλέμμα παραμένει, ίσως, το πιο γνωστό και εμπορικό του έργο και είναι ένα άτυπο “εγχειρίδιο” ιστορίας της τέχνης, ξεχωριστό και μοναδικό. Το βιβλίο, για την ακρίβεια, γράφτηκε από πέντε άτομα αλλά βασίστηκε σε ιδέα του Berger και στη δική του τηλεοπτική εκπομπή. Έπειτα, το ιστορικό μυθιστόρημα G. Το ταξίδι του χάρισε το βραβείο Booker το 1972. Για το βιβλίο του Από την Άιντα στον Χαβιέρ, From A to X όπως είναι ο πρωτότυπος τίτλος, ήταν και πάλι υποψήφιος το 2008 για το βραβείο και τώρα που το διάβασα μπορώ να καταλάβω γιατί δεν το κέρδισε.
Πρόκειται για ένα επιστολικό μυθιστόρημα. Γράμματα τα οποία ο συγγραφέας, στον πρόλογο, ισχυρίζεται ότι βρήκε σε ένα κελί φυλακής, το κελί 73 -σύντομα καταλαβαίνεις ότι είναι ένα κάπως απλοϊκό αφηγηματικό σενάριο, ένα πλαίσιο για να αναπτυχθεί η ιστορία του, αν μη τι άλλο γοητευτικό. Τα γράμματα της Άιντα, λοιπόν, προς τον αγαπημένο της Χαβιέρ που βρίσκεται φυλακισμένος. Τόπος και χρόνος άγνωστος. Ή, ακριβέστερα, ο τόπος αναγράφεται, πρόκειται για τη φυλακή της πόλης Σούζε, ένα μέρος που δεν υπάρχει στην πραγματικότητα. Μπορεί να είναι οποιοδήποτε μέρος βρίσκεται υπό τυραννική εξουσία, οποιοδήποτε σημείο στον κόσμο όπου οι άνθρωποι που αγαπιούνται αναγκάζονται να ζουν χωριστά χωρίς να το επιλέγουν. Στο παρελθόν, στο παρόν ή, δυστυχώς, στο μέλλον.
Οι επιστολές της Άιντα έχουν ρομαντισμό και αγνότητα. Ξεχειλίζουν από τη γλύκα του έρωτα, την ελπίδα της επανένωσης, την πίκρα της απόστασης. Παράλληλα αποτελούν και μια ακανόνιστη και αυθόρμητη καταγραφή της καθημερινότητάς της σε μια πόλη μετέωρη. Μετέωρη είναι και η ίδια ανάμεσα στις αναμνήσεις μιας αλλοτινής ευτυχίας και στο φόβο της αέναης ματαίωσης. Μοιράζεται με τον Χαβιέρ ιστορίες που άλλοτε μοιάζουν ασήμαντες και άλλοτε όχι. Εκείνες τις ιστορίες που μοιράζεσαι με τον αγαπημένο σου πίνοντας τον πρωινό καφέ στο μπαλκόνι. Ή εκείνες τις ιστορίες που μοιράζεσαι αβίαστα και οπωσδήποτε χωρίς ιδιαίτερη σκέψη. Μοιράζεται μαζί του και ιστορίες καθημερινής πάλης σε μια πόλη μισοερειπωμένη, της οποίας οι κάτοικοι επιβιώνουν καταπιεσμένοι.
Ανάμεσα στις επιστολές της Άιντα διαβάζουμε μικρά, πιο ωμά και λιτά, κείμενα από τη πλευρά του Χαβιέρ. Σκέψεις και πράξεις ενός φυλακισμένου σε απομόνωση. Δεν μαθαίνουμε ποτέ γιατί βρίσκεται απομονωμένος σε ένα κελί. Και εκεί βρίσκεται ένα μέρος της γοητείας του βιβλίου. Εκεί κρύβεται η διαχρονικότητα του βιβλίου. Η πολιτική και ο έρωτας, λοιπόν, μαζί, σε ένα από τα πλέον τρυφερά βιβλία που έχουν πέσει ποτέ στα χέρια μου.
Ο John Berger δεν είναι ο συγγραφέας της περιττής λεπτομέρειας. Ούτε της αψεγάδιαστης πλοκής. Πολλά από τα βιβλία του, όπως και τούτο εδώ, μοιάζουν με εργόχειρα αραιής πλέξης. Πόσοι μπορούν να μιλήσουν για την απουσία (του αγαπημένου ή της ελευθερίας) χωρίς να γίνουν φλύαροι ή γλυκανάλατοι; Και μπορώ να καταλάβω γιατί ένα τέτοιο βιβλίο δεν κέρδισε ποτέ μεγάλα βραβεία, όπως το Booker για το οποίο ήταν υποψήφιο, όπως καταλαβαίνω γιατί ένα τέτοιο βιβλίο βρίσκεται στους πάγκους των προσφορών των βιβλιοπωλείων. Αλλά δυσκολεύομαι να το εκφράσω γιατί τα βιβλία του Berger, τα λογοτεχνικά του βιβλία τουλάχιστον, είναι από εκείνα -που τόσο αγαπώ- τα οποία κυρίως τα αισθάνεσαι και λιγότερο τα περιγράφεις.
Κάποια στιγμή, όταν φροντίζεις κάποιο αγαπημένο σου πρόσωπο που υποφέρει, φτάνεις στην όχθη μιας λίμνης, και κοιτάζεται ο ένας τον άλλον με ανείπωτη χαρά μες στη σιγή.
Info Από την Άιντα στον Χαβιέρ.Γράμματα σ’ έναν φυλακισμένο, John Berger, μετάφραση Άννα Παπασταύρου, εκδόσεις Πατάκη, 2013